कला/ साहित्यडम्फूको तालमा बाँचिरहेको तामाङ पहिचान।

डम्फूको तालमा बाँचिरहेको तामाङ पहिचान।

डम्फू: तामाङ सभ्यता, कला र पहिचानको जीवन्त धड्कन

लनम तामाङ(तेमाल-८ काभ्रे)

नेपालको सांस्कृतिक विविधताभित्र विभिन्न जातजाति र समुदायका आ-आफ्नै मौलिक पहिचान, संस्कार र सांगीतिक धरोहरहरू छन्। तीमध्ये तामाङ समुदायको इतिहास, दर्शन र जनजीवनको धड्कन बोकेको एक अद्वितीय पारम्परिक बाजा हो डम्फू। तामाङ बस्तीमा जब डम्फूको ताल गुन्जिन थाल्छ, तब पहाडका कुनाकन्दरा मात्र होइन, सिंगो नेपाली लोकसंगीत नै जुरुक्क उठेझैँ भान हुन्छ। यो केवल छाला र काठले बनेको एक सांगीतिक उपकरण मात्र होइन, बरु तामाङ जातिको सभ्यता र सामाजिक सद्भावको जीवन्त प्रतीक हो।

मिथक र उत्पत्तिको कथा
तामाङ लोककथा र जनश्रुतिअनुसार डम्फूको उत्पत्तिसँग आदिम पुर्खा ‘पेङदोर्जे’ को रोचक कथा जोडिएको छ। किंवदन्तीअनुसार परापूर्व कालमा पेङदोर्जेले शिकार खेल्ने क्रममा एक घोरल (जंगली बाख्रा) मारेका थिए। पछि आफ्नी पत्नीको चित्त बुझाउन र प्रकृतिप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्न उनले कोइरालोको काठको गोलाकार घेरा बनाए। त्यसमा घोरलको छाला तन्काएर बाँसका ३२ वटा साना किला (फुर्का) ठोकेर एक बाजा तयार पारे। जब उनले त्यो बाजा बजाउन थाले, त्यसबाट निस्किएको मधुर ध्वनिले उनकी पत्नीको मन पगाल्यो र उनी खुसीले नाच्न थालिन्। यही पौराणिक घटनाबाट डम्फूको जन्म भएको र तामाङ समाजमा यसको प्रचलन सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।

मौलिक बनावट र विज्ञान
डम्फूको बनावट जति सरल छ, त्यति नै कलात्मक र अर्थपूर्ण पनि। यसको मुख्य भाग कोइरालो वा यस्तै हलुका तर बलियो काठको गोलाकार घेरा हो। घेराको एकतर्फ घोरल वा बाख्राको सुकाइएको छाला कसिलो गरी तन्काइएको हुन्छ। छालालाई अड्याउन प्रयोग गरिने बाँसका ३२ वटा किलाहरूको आफ्नै सांकेतिक अर्थ रहेको पाइन्छ, जसलाई कतिपयले मानव शरीरका ३२ लक्षण वा प्रकृतिसँग जोडेर हेर्ने गर्छन्। देब्रे हातले डम्फूको घेरा समातेर दाहिने हातको औँला वा सानो लट्ठीले हिर्काउँदा निस्कने ‘ढ्याङ-ढ्याङ’ आवाजले जोकोहीको पनि पाइला थिरिक-थिरिक नचाउने सामर्थ्य राख्छ।

तामाङ सेलो र सामाजिक जीवनमा डम्फू
तामाङ समुदायको जन्म (न्वारन), छेवार (व्रतबन्ध), विवाहदेखि मृत्यु संस्कार (घेवा) सम्मका विविध सांस्कृतिक अवसरहरूमा डम्फूको उपस्थिति अनिवार्यजस्तै हुन्छ। विशेषगरी सोनाम ल्होसार र मेलापातमा डम्फूको तालमा गाइने ‘तामाङ सेलो’ नेपाली लोकसंगीतको एक अत्यन्तै लोकप्रिय र समृद्ध विधा हो। सेलो गीतमा जीवनका भोगाइ, प्रेम, विरह, प्रकृतिको सुन्दरता र पुर्खाका वीरगाथाहरू समेटिएका हुन्छन्। डम्फू बिनाको तामाङ सेलो कल्पनासमेत गर्न सकिँदैन। यस बाजाले छरिएर रहेका समुदायलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने र आपसी भाइचारा बलियो बनाउने सेतुको काम गर्दछ।

आधुनिकताको चपेटा र संरक्षणको चुनौती
पछिल्लो समय विश्वव्यापीकरण र आधुनिक प्रविधिको विकाससँगै युवा पुस्तामा पश्चिमा संगीत र आधुनिक बाजाहरूप्रति आकर्षण बढ्दो छ। जसका कारण गाउँघरमा डम्फू बजाउने र बनाउने परम्परागत सीप क्रमशः ओझेलमा पर्न थालेको चिन्ता व्यक्त गरिन्छ। यद्यपि, पछिल्ला वर्षहरूमा विभिन्न तामाङ संघसंस्था, सांस्कृतिक अभियन्ता र नयाँ पुस्ताका कलाकारहरूले डम्फूलाई आधुनिक संगीतसँग ‘फ्युजन’ गरेर तथा विभिन्न महोत्सवहरू आयोजना गरेर यसको प्रवर्द्धनमा जुटेका छन्, जुन निकै आशाजनक पक्ष हो।

उपसंहार
डम्फू तामाङ समुदायको मात्र नभई सिंगो राष्ट्रकै अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसको तालमा नेपाली माटोको सुगन्ध र पुर्खाको पसिनाको इतिहास लुकेको छ। भावी पुस्तालाई आफ्नो मौलिक जरा र पहिचानसँग जोडिराख्न डम्फूको निर्माण कला, वादन शैली र यसको सांस्कृतिक दर्शनलाई दस्तावेजीकरण गर्दै संरक्षण गर्नु आजको टड्कारो आवश्यकता हो।

तपाईंको प्रतिकृया दिनुहोस्

लोकप्रिय

मुख्य समाचार

यो पनि पढ्नुहोस्