बालेन शाह: ‘गिरिजा पथ’ को चक्रव्यूह, जिलेन्स्कीको लहर कि ‘लि’ को मार्ग?
-निश्चल तामाङ
नेपाली राजनीति अहिले एउटा यस्तो दोबाटोमा उभिएको छ, जहाँ एकातिर दशकौँ पुरानो ‘सिन्डिकेट’ को भग्नावशेष छ भने अर्कोतिर नयाँ आशाको लहर। २०८२ फागुन २१ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचन परिणामले सिंहदरबारको जग त हल्लाएको छ, तर के यो हलचलले देशलाई स्थिरताको बाटोमा लैजाला? यो प्रश्नको उत्तर खोज्न हामीले इतिहासका ‘रणनीतिकार’ मानिएका पात्र र भविष्यका ‘नायक’ बन्न खोजेका पात्रहरूको पदचापलाई केलाउनुपर्ने हुन्छ।
१. गिरिजाबाबुको विरासत: ‘हलो’ अड्काउने संरचना
६२/६३ को आन्दोलनले राजतन्त्र त फाल्यो, तर त्यसपछिको संक्रमणकालमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले जुन राजनीतिक ‘कोर्स’ कोरे, त्यसले नेपाललाई एउटा कहिल्यै नसकिने अस्थिरताको चक्रमा फसाइदियो। माओवादीलाई जंगलबाट संसदमा ल्याउनु उनको ‘जस’ थियो भने, आफ्नो सत्ता जोगाउन देशलाई ‘विदेशी माइक्रो-म्यानेजमेन्ट’ को प्रयोगशाला बनाउनु उनको सबैभन्दा ठुलो ‘अपजस’ थियो।
गिरिजाबाबुले यस्तो निर्वाचन प्रणाली र संवैधानिक संरचना (राष्ट्रिय सभा र भद्दा प्रदेश) को जग बसाले, जहाँ कुनै पनि नयाँ शक्तिले सजिलै पूर्ण बहुमत ल्याउन नसकोस्। आज बालेन शाहले जुन ‘हलो’ अड्किएको महसुस गरिरहेका छन्, त्यो वास्तवमा गिरिजाबाबुले दुई दशकअघि गाडेको त्यही संवैधानिक किलो हो, जसले नयाँ शक्तिलाई काम गर्नभन्दा बढी अल्झाउन मद्दत गर्छ।
२. बालेन: के उनी नेपाली ‘जिलेन्स्की’ हुन्?
युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जिलेन्स्की र बालेन शाहबीच धेरै समानताहरू छन्। दुवै परम्परागत राजनीतिभन्दा बाहिरबाट आए, दुवैले ‘पपुलिजम’ र सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो हतियार बनाए, र दुवैले जनताको निराशालाई आफ्नो शक्तिको स्रोत बनाए।
तर, जिलेन्स्की हुनुको एउटा जोखिम छ। जिलेन्स्कीले भावनामा त देशलाई एकजुट बनाए, तर ठोस ‘कुटनीति’ र ‘प्रणाली’ को अभावमा देशलाई संकटको भुमरीमा धकेले। यदि बालेन पनि केवल भावनात्मक नारा र ‘फेसबुक स्टाटस’ मा मात्र सीमित भए र गिरिजाबाबुले बनाएको यो जकडिएको कर्मचारीतन्त्र र राष्ट्रिय सभाको जालोलाई चिर्न सकेनन् भने, उनी केवल एउटा ‘सेलेब्रिटी हिरो’ मा सीमित हुने डर रहन्छ।
३. ‘लि क्वान यू’ बन्ने सम्भावना र चुनौती
नेपाली जनताले बालेनमा जिलेन्स्कीको लोकप्रियता मात्र होइन, सिंगापुरका ‘लि क्वान यू’ को जस्तो कठोरता र विकासको भोक पनि खोजिरहेका छन्। लि क्वान यूले अनुशासन र कानुनको शासन (Rule of Law) का लागि कसैसँग सम्झौता गरेनन्। काठमाडौँको फुटपाथ सफा गर्दा होस् वा अनधिकृत संरचनामा डोजर चलाउँदा, बालेनमा लि क्वान यूको त्यो ‘आइरन विल’ को झल्को देखिन्छ।
बालेनका लागि ‘लि’ बन्ने बाटो सजिलो छैन। लि क्वान यूसँग आफ्नै देशको कानुन लेख्ने शक्ति थियो, तर बालेनसँग गिरिजाबाबुले लेखिदिएको ‘अपाङ्ग संविधान’ छ। यदि बालेनले यो निर्वाचनपछि ‘प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी’ र ‘छरितो केन्द्र’ को एजेन्डालाई स्थापित गर्न सके भने मात्र उनी आधुनिक नेपालका ‘लि क्वान यू’ बन्न सक्छन्।
४. निष्कर्ष: अबको बाटो
इतिहासले गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई एउटा यस्तो पात्रका रूपमा सम्झिनेछ, जसले शान्ति त ल्याए तर देशलाई सधैँका लागि विदेशी र आन्तरिक स्वार्थको चक्रव्यूहमा छाडेर गए। २०८२ फागुन को यो निर्वाचन परिणामपछि पनि यदि देशमा उही पुराना अनुहारहरूको लुछाचुँडी कायम रह्यो भने, त्यो गिरिजाबाबुले रोपेको ‘अस्थिरताको मोडेल’ को अन्तिम जित हुनेछ।
बालेन शाहका लागि यो ‘अग्निपरीक्षा’ को समय हो। उनी ‘जिलेन्स्की’ जस्तो लोकप्रिय भएर मात्र पुग्दैन, उनले ‘लि क्वान यू’ जस्तो पद्धति बसाल्नुपर्छ र गिरिजाबाबुले बिगारिदिएको ‘कुटनीतिक र संवैधानिक जग’ लाई फेरि ठिक ठाउँमा ल्याउनुपर्छ। अन्यथा, इतिहास दोहोरिनेछ र अर्को दशकपछि हामी फेरि कुनै नयाँ पात्रको खोजीमा यस्तै बहस गरिरहेका हुनेछौँ।
